Mấy hôm nay qua những phản hồi trong bài viết về chìa khóa cho tương lai các dịch vụ web Việt Nam, biết được thêm vài trang web khác (thú thực là lâu nay trừ một vài trường hợp như của Clip.vn, Cyvee hay Cyworld – tớ không theo dõi mấy về sự ra đời của những dịch vụ web mới ở VN). Thử lướt qua vài trang và đã thấy ngay một vấn đề nổi cộm lâu nay ở Việt Nam: bản quyền!

Trước nay vấn đề này chủ yếu chỉ gói gọn quanh những sản phẩm phần mềm, giờ đây khi mà gần như tất cả các trang web 2.0 Việt Nam ra đời đều lấy những nội dung giải trí đa phương tiện (nhạc, phim,…) ra để tìm cách thu hút thành viên tham gia thì vấn đề về bản quyền về nội dung mới trở thành một vấn đề lớn. Bài viết này sẽ chọn thí điểm dịch vụ của ChaCha.vn để phân tích, nhưng điều này không có nghĩa là các dịch vụ khác không bị vướn vào tình huống tương tự. Lý do chọn ChaCha.vn đơn giản chỉ vì nó thể hiện rõ ràng nhất vấn đề mà tớ muốn đề cập trong bài viết.

ChaCha.vn

Những tính năng chính của ChaCha.vn có lẽ có thể được gói gọn trong phần trích dẫn sau từ trang giới thiệu của ChaCha:

ChaCha.vn với dung lượng lớn cho phép bạn upload những bài hát, những video clip, thông tin âm nhạc mà mình ưa thích để chia sẻ với bạn bè trong cộng đồng. Ngoài ra, kho nhạc khổng lồ của ChaCha.vn chắc chắn sẽ làm các bạn hài lòng với những nhu cầu tìm kiếm của mình. Cũng với kho nhạc này, hãy tạo cho cá nhân mình một playlist phong phú và đặc sắc để bạn bè cùng khám phá.

Có thể hiểu 3 tính năng chính của ChaCha:

• Bạn có thể đưa nhạc lên
• Bạn có thể tìm kiếm nhạc do người khác đưa lên
• Bạn có thể giới thiệu nhạc của mình cho mọi người nghe

Ba tính năng trên thể hiện rất rõ 3 khía cạnh của vấn đề bản quyền mà một người không thể thỏa mãn cùng lúc cả 3:

1. Lập luận duy nhất mà người ta có thể đưa ra để bảo vệ quyền lợi của mình khi đưa nhạc lên mạng là họ sở hữu bài nhạc đó và họ có quyền lưu giữ nó ở nơi và định dạng mà họ muốn¹.
2. Công ty cung cấp tính năng cho phép người dùng đưa nội dung lên chỉ có thể đứng vững về mặt pháp lý sử dụng luận điểm 1 nếu họ làm bằng mọi cách trong khả năng kỹ thuật có thể để đảm bảo rằng chỉ có duy nhất người đưa nhạc lên được nghe những bài nhạc đó. Tính năng thứ 2 của ChaCha.vn cho phép người dùng tìm kiếm những nội dung của người khác đưa lên. Điều này thể hiện rõ một điều là trang web cố ý để xây dựng tính năng đó – nó không phải là một hệ quả ngoài ý muốn của công ty.
3. Tính năng thứ 3 cho phép bạn giới thiệu nhạc của mình đưa lên cho người khác một cách có chủ ý, làm mất đi cái luận điểm duy nhất mà người dùng có để bảo vệ bản thân họ như đã nói trong luận điểm 1. Theo đó, luận điểm này chỉ đứng vững nếu người dùng chứng tỏ được họ chỉ có mục đích sao lưu những gì là của mình – rằng chỉ có mình họ (người sở hữu hợp pháp) được ruy cập và nghe những bài nhạc mà mình đưa lên. Nó giống như việc nếu mua một đĩa nhạc, bạn có quyền chép ra bao nhiêu dĩa nhạc tùy thích với mục đích sao lưu dự phòng – nhưng nếu bạn cho những đĩa sao chép đó cho người khác thì cái mục đích đó không còn đúng nữa. Việc người dùng có thể tạo playlist để giới thiệu những bài nhạc mình đưa lên cho người khác vì vậy đã phá vỡ lá chắn bảo vệ duy nhất của họ.

Vị thế của ChaCha.vn như một công ty cung cấp dịch vụ lưu trữ thông thường vì vậy không thể được áp dụng một cách hợp pháp. Vậy vị thế của ChaCha.vn về vấn đề bản quyền này là như thế nào? Trong phần Qui định và Chính sách của ChaCha.vn:

Các nội dung trên trang web ChaCha.vn, gồm tất cả các nội dung do người sử dụng đăng tải, bao gồm và không giới hạn, văn bản, phần mềm, tập lệnh, đồ hoạ, ảnh, âm thanh, âm nhạc, Video và các tính năng tương tác khác… trách nhiệm thuộc về người đăng tải nội dung lên hệ thống. Chính vì vậy, khi bạn đăng một nội dung lên hệ thống thì bạn cần chắc chắn rằng bạn được sự cho phép hợp pháp của tác giả, và đoạn nội dung đó không vi phạm vào quyền sở hữu trí tuệ.

Dễ dàng nhạn ra rằng Cha Cha dựa vào nội dung của luật bản quyền của tổ chức Sở Hữu Trí Tuệ Thế Giới (”Word Intellectual Property Organization” – WIPO) mà Việt Nam là một nước thành viên² – có thể tóm tắt ngắn gọn trong một câu như sau: các công ty sẽ không phải chịu trách nhiệm về những nội dung mà người dùng đưa lên sử dụng dịch vụ của họ. Rất nhiều những dịch vụ trên thế giới đều chỉ dựa vào điều luật này để mà tồn tại – điển hình như Megaupload và Rapidshare. Điều luật này được đưa ra nhằm giải phóng những công ty cung cấp dịch vụ khỏi những vấn đề bản quyền nảy sinh từ bản chất của dịch vụ mà họ cung cấp (ví dụ như bản chất dịch vụ của Megaupload là cung cấp cách thức truyền tải file lớn qua mạng, và hệ quả nảy sinh là người dùng có thể sử dụng nó để chia sẽ các file bất hợp pháp). Tuy nhiên, có hai điều quan trong của điều luật Bản quyền thiên niên kỷ giới hạn các công ty:

• Họ phải chứng tỏ được rằng họ đã làm tốt nhất trong khả năng có thể để phân loại và ngăn chặn người dùng đưa những nội dung bất hợp pháp thông qua dịch vụ của mình.
• Trong trường hợp những công nghệ hiện tại không đủ khả năng để làm điều đó, các dịch vụ này phải ngay lập tức tháo gỡ nội dung vi phạm được chỉ ra.

Bạn thấy các liên kết Rapidshare hoặc Megaupload thường xuyên bị báo là không tồn tại một phần cũng là vì lý do này. Điều duy nhất khiến cho việc truyền tải file bất hợp pháp sử dụng các dịch vụ này vẫn còn phổ biến đơn giản là vì có quá nhiều những liên kết như vậy – không ai có thể chỉ ra hết được để yêu cầu các dịch vụ này xóa nó ra khỏi hệ thống.

Quay trở lại với ChaCha.vn – liệu điều luật Bản Quyền Thiên Niên Kỷ nói trên có được áp dụng cho trường hợp của họ? Hiện tại, câu trả lời là có – nhưng trong tương lai không xa, mô hình của họ sẽ là rất không bền vững. Không giống như các dịch vụ YouTube vốn có rất nhiều nội dung do người dùng tự tạo ra, những dịch vụ như ChaCha.vn gần như 100% có nội dung không có bản quyền đưa lên bởi người dùng. Hãy nhớ rằng người dùng không tạo ra nó và họ không có quyền chia sẽ nó dù rằng họ đã mua đĩa gốc như đã nói ở phần đầu của mục này.

Ở thời điểm hiện tại, có vẻ như chưa có trung tâm sản xuất băng đĩa nhạc nào quan tâm lắm về vấn đề này bởi số lượng người dùng chưa đông, nhưng nếu như đến một lúc nào đó những dịch vụ kiểu này thu hút được lượng người dùng đủ lớn và bắt đầu thu lợi nhuận, những công ty sản xuất đĩa nhạc này sẽ chẳng bao giờ nhắm mắt mà cho qua – và một vụ kiện tụng tốn kém là hoàn toàn có thể xảy ra. Để cung cấp dịch vụ hợp pháp đến với người dùng, cách duy nhất của những dịch vụ như thế này là ký hợp đồng chia lợi nhuận với những công ty sản xuất đĩa nhạc (như cách YouTube ký hợp đồng với một số đài truyền hình để người dùng có thể tự do đưa nội dung của những kênh truyền hình đó lên mà không cần lo lắng về vấn đề bản quyền) – mà điều đó sẽ là rất tốn kém và giảm đi rất nhiều giá trị thu hồi vốn đầu tư vào những dịch vụ này.

Giờ đây bạn có thể hiểu tại sao tớ nói những dịch vụ như ChaCha.vn rất không bềnh vững. Nếu muốn, bây giờ, bạn chỉ cần chỉ ra bất kỳ bài hát nào đưa trên trang chủ của ChaCha và gửi cho ban quản trị của trang web thì nếu họ tuân theo điều luật Bản quyền Thiên niên kỷ, họ sẽ phải xóa bỏ bài hát đó. Nhắc lại – bất kỳ bài hát nào!

Một trường hợp rất giống với trường hợp này là imeem.com, nhưng trong điều kiện sử dụng họ cũng ghi rõ nếu có người chỉ ra một nội dung mà họ giữ bản quyền được đưa lên trái phép thì imeem sẽ nhanh chóng tháo bỏ nội dung đó xuống. Imeem đến nay vẫn chưa gặp phải vấn đề gì đơn giản là vì lượng nội dung của họ quá nhiều (quốc tế) và nó lại chưa thu hút quá nhiều người dùng đến mức những công ty sản xuất đĩa phải lo lắng và dẹp bỏ³. Điều này không áp dụng với ChaCha.vn vì số lượng công ty đĩa nhạc lớn chuyên cho ra các album của các ca sĩ được ưa thích là không nhiều, và rất dễ xác định.

Những dịch vụ khác

Như đã nói ở đầu bài viết, việc sử dụng ChaCha.vn như một ví dụ để phân tích hoàn toàn không có nghĩa là những dịch vụ khác không lâm vào tình huống tương tự, như một vài phân tích ngắn ở dưới:

Clip.vn

Với bản chất là truyền tải video, vấn đề bản quyền của Clip.vn không thật sự quá rõ ràng như trong trường hợp của ChaCha.vn, nhưng không phải là không tiềm ẩn những nguy cơ. Cùng một công ty mẹ là Vega Corporation, thật không quá khó hiểu khi Clip.vn cũng hoạt động dựa trên một nguyên tắc giống như của ChaCha.vn – người dùng chịu trách nhiệm về những nội dung đưa lên – và vì vậy cũng sẽ gặp những vấn đề tương tự ChaCha.vn như đã phân tích ở trên. Một điều dễ nhận thấy là rất nhiều những nội dung được đưa trên Clip.vn đều xuất phát từ những chương trình của đài truyền hình Việt Nam bên cạnh một số lượng không lớn những video tự tạo. Điều này có 2 thuận lợi cho Clip.vn trong giai đoạn hiện tại:

• Là một công ty nhà nước và hoạt động gần như phi lợi nhuận (đoán là vậy – tiền quảng cáo chắc cũng chỉ đủ bù đắp chi phí hoạt động), Đài truyền hình Việt Nam có thể sẽ đối xử “dễ giãi” hơn trong những trường hợp như thế này.
• Và ngay cả trong trường hợp cần thiết, Clip.vn hoàn toàn có thể ký kết thỏa thuận chia sẽ lợi nhuận với các đài truyền hình thường xuyên có nội dung được đưa lên Clip.vn. Chúng ta chỉ có một hoặc hai đài như vậy – điều này khiến mọi việc dễ giải quyết hơn rất nhiều.

Tất nhiên, ở trên Clip.vn cũng có không ít những video của những công ty truyền thông nước ngoài mà người dùng tải về và đưa lên lại trên Clip.vn. Tỉ lệ những nội dung như thế này tuy không nhiều, nhưng có lẽ cũng có những rủi ro nhất định không thể không tính đến – bởi một khi có một vụ kiện tụng nổ ra thì chi phí để theo đuổi nó hay chấp nhận nộp phạt sẽ là rất lớn mà ngay cả đối với một công ty có số vốn lớn cũng hoàn toàn có thể bị cạn kiệt chỉ sau một hai vụ kiện như vậy.

Sàn Nhạc

Một lần nữa tớ lại nói đến Sàn Nhạc – bởi đây là một trong những dịch vụ web mà tớ ấn tượng nhất trong số các dịch vụ mà tớ đã gặp (dù rằng có thể đó không phải hoàn toàn là một ý tưởng mới độc nhất trên thế giới). Bạn có thể hỏi – liệu Sàn Nhạc sẽ gặp phải vấn đề gì về vấn đề bản quyền khi mà gần như 100% nội dung trên Sàn Nhạc đều do người dùng tạo ra (ghi âm lại) và đưa lên? Câu trả lời là quyền sử dụng giai điệu của các bài hát. Ngay cả những sản phẩm Karaoke bày bán trên thị trường vẫn phải trả một chi phí nhất định cho những bài hát được sử dụng thì không lý do gì Sàn Nhạc không phải làm tương tự – và nên nhớ là đối tượng mà họ cung cấp dịch vụ trên lý thuyết là … không giới hạn.

Rất đáng tiếc, trên trang chủ của Sàn Nhạc hoàn toàn không có bất cứ một liên kết nào về các thông tin liên quan đến tính pháp lý của dịch vụ (thường hay được gọi là “Terms of use” hay “Policy”) nên hoàn toàn không thể biết liệu Sàn Nhạcđã trả tiền bản quyền cho những bài hát mà họ đã sử dụng hay chưa. Nhưng những bài hát Việt cũng chỉ mới là một phần tương đối … dễ giải quyết của vấn đề (dù sao thì Nhạc Số cũng đã làm được điều đó) – đáng chú ý là họ cũng cung cấp những nội dung nhạc quốc tế. Tớ gần như chắc chắn rằng việc sử dụng những bài nhạc quốc tế này đều chưa qua việc ký kết hợp đồng bản quyền nào cả.

Bạn cho rằng vấn đề sử dụng giai điệu không quan trọng? Hãy nhớ rằng trường hợp của MySongBook - thư viện những file nhạc chơi guitar sử dụng bởi chương trình Guitar Pro (một phần mềm nên có cho những ai mê guitar :). Dù đó chỉ là những bản ghi nốt hướng dẫn cách chơi, việc đưa lên mà không được phép đã buộc MySongBook phải xóa bỏ một phần rất lớn thư viện của mình và tình hình đến giờ vẫn chưa khả quan là mấy.

Một cái nhìn quá khắc khe?

Xin nói rõ là tớ hoàn toàn đồng ý với những ý kiến cho rằng việc quá khắc khe về vấn đề bản quyền trong giai đoạn hình thành một sản phẩm sẽ là một rào cản rất lớn cho việc đưa ra những sản phẩm mới bởi các công ty. Sẽ có những giai đoạn mà ngay bản thân những người giữ bản quyền đang bị xâm phạm bởi các sản phẩm mới sẽ phải tạm “nhắm mắt cho qua” – để hướng đến một mục đích xa hơn là hi vọng một ngày nào đó dịch vụ mới thành công sẽ đem lại lợi ích cho cả hai bên và cả người dùng.

Có thể nói, các công ty Web 2.0 đang ở trong giai đoạn này và đang tận hưởng sự “nhắm mắt làm ngơ” này. Những thành công của không ít các dịch vụ web VN mới ra hiện nay gần như 90% là nhờ vào yếu tố này – và sẽ có không ít những công ty không nhìn thấy được điều đó. Nếu muốn nối tiếp thành công ban đầu này, những công ty xây dựng mô hình kinh doanh với dịch vụ dựa trên nội dung cung cấp bởi … người khác người dùng như Clip.vn, Sàn Nhạc, hay ChaCha.vn thì từ rất sớm, họ phải có những chuẩn bị sẵn sàng để tồn tại một khi họ không còn được xem là “bé bỏng” nữa mà đã thành “người lớn” và cần phải được đối xử công bằng như mọi người.

[[630]]

Chú thích trong bài:

1. Tớ nói là “có thể” vì ngay cả lập luận này cũng không thể đứng vững như trong trường hợp kinh điển của MP3.com. Cuối năm 2000, MP3.com cho ra dịch vụ My MP3 cho phép người dùng đưa nhạc của mình lên và chỉ mình họ có thể nghe được. Những nhà sản xuất băng đĩa kiện, và MP3.com thua, đãn đến sự chấm dứt của công ty nổi tiếng một thời [↩]
2. nội dung của nó được nhắc đến nhiều hơn dưới cái tên điều II bộ luật Bản Quyền Thiên Niên Kỷ của Mỹ “Digital Millennium Copyright Act” – gọi tắt là DMCA [↩]
3. theo thông tin từ Read/Write Web thì Imeem đã ký hợp đồng với hơn 80% công ty phát hành nhạc và họ trả phí theo hình thức của các kênh radio nhạc cho mỗi lần bài hát được nghe bởi người dùng [↩]